XX. Drie stukken betrekkelijk Overijselsche marken.
Bij het nagaan van den inhoud der door BODMANN op het einde der vorige en in het begin dezer eeuw bijeengebrachte — om geen erger woord te gebruiken — hoogst belangrijke verzameling, die nu in het Rijksarchief te München berust, waarheen zij na velerlei lotgevallen werd overgebracht, zooals blijkt uit de mededeelingen in Archiv. Zeitschrift II, viel mijn oog op de „Markensprachen”, vermeld onder n°. 5 op p. 198. 1. c.
De namen der marken, daar opgegeven, trokken mijn’ aandacht, omdat er een enkele bij voorkwam, die zonder twijfel op Overijselsch territoor was gelegen. Dit kon bij mogelijke onjuiste spelling ook met de andere het geval zijn. Daar ik toch den Directeur van het Koninklijk Beiersch Rijksarchief over een andere zaak wilde schrijven, besloot ik tevens tot hem het verzoek te richten de bedoelde stukken aan mij over te zenden. Deze, Dr. L. VON ROCKINGER, voldeed hieraan met
bereidwilligheid, waarvoor het mij een aangename plicht is hem hier mijn’ dank te betuigen.
Nos. 3 en 8 er van hadden betrekking op Overijselsche marken, terwijl de andere, hoewel niet onbelangrijke bijzonderheden voor het markewezen bevattende, uit Westfalen afkomstig bleken te zijn. De opgegeven nommers, zijnde drie stukken, volgen hieronder.
Assen, 27 Nov. 1891.SEERP GRATAMA.
Int jaer onss Heren Gads duisenth veerhundert ennd XCVIII upten ersten dach naestffolghende sanct Jans daghe ghehieten Decolatio, soe is gheraemet unnd gheholden eyn ghemeyn holtyng unnd buyrspraecke in der buirschap tManre tuysschen den dren marcken voerss., alse Manre, Gheesteren und Vasse, up welchen holtynch gheroepen ennd ghekoemen is Roloff van Covorden, holtrychter der voerss. marcken myt den ghemyenen erffghenamen der voerss. marcken als Henryck van Boedelzwynghe, lantcommelduyr van Westphaelen unnd commelduyr shaevess tho Oetmerssen, die Paeter unnd Kelner sconventes van Sebekloe, die Paeter unnd Procurator van Vrenswegen, die Paether unnd Procurator van Albergen, die Vrouw van Weersseloe myt eyn deell jufferen, alle in der tijth regherende, Vyncentyus heer tho Buyren, Jacob van Itterssum, casteleyn shuses tho Laeghe ende rentemeyster slands van Twenthe, Arenth van Bevervoerde, Alerth unde Ghijsbert van Heyden ghebrodern, Johan die Roede, Ghijse van den Cloester, Johan unnd Arent van Steenwijch, ghebrodern, Gheert then Hamen, rychter tOldenzaell van weghen der hern van sunthe Peter
tUtrecht, Thonniss Reygher unnd Johan Kemmerlyng, der erffgenamen Derickes van der Schulenberch, ampt.p3), herkommende van aeckeren in der werenth unnd van anderen ghebrecken in der tijt wesende in der voerss. marcken, alsoe dat nu gheffondenn ennd uthghespracken is van den erffgenamen voerss., dat die ghebeuyrenn vann Gheesteren sullen entffallen twie schaer ackerens, die sie gheven sullen enen heerden, die tijtlicks der buyr ghoedt ghemeenlick als daer aeckeren is, hofflich affkeren sall sunder hessen, schutten unnd slaen. Oick is doesulvest ghevonden unnd uthghespracken by den voerss. erffghenamen, soe wye van die buyren voerss. in die marcke gheene schaepe holt, dye mach holden sess vremde runder myt sijnen ghoede in unnd uuth tho ghane; unnd voert alle ander uutheemsche 4) beisten wesende in der marcke voerss., sol men schutten op twye thonne beers offte up der bueren ghenade, unnd die ghebrecke sal men up elcken holtyngh ther wrogynghe brenghen. Unnd hyer zal men tho setthen twee ghezwarenne buyren uuth elcker marcken voerss. unnd dat nae der wyesse als men dye Hyllyghen draeght, van den enen huyse totten anderen.
Oirkunde unnd tuych der waerheyt soe sijnt desser zedulen twee, dye ene uuth den anderen ghesneden na den worden: Heer ghyff onss ffrede in onssen daghen.
In den jaer onss Heren duysenth vijffhundert unnd neghen hevet dye holtrichter der marcke van Manre, Reynholt van Covorden eyn holtgherychte gheheghet myt rade unnd thodoen der ghemenen erffgenamen derselver marcken offte oren
vulmechtighen, namentlijck mytten erberen unnd ffromhen Johan van Ittersum, renthemeyster in Twenthe unnd casteleyn des huysses tho Laghe van weghen unnd bevell des hoichghebornen heren Ffrederyck, bysschop tho Utrecht ghebaren marckghrave van Baden, heer Henryck van Graess, Duytsche heere, van weghe des weerdighen unnd frommen heren, heer Henryck van Boldezwynghe, lantcompthuer des huysses tho Oitmerssem, heer Wylhem van Simbrick, pryor van Arnsswegen6), Johannes van Utrecht, prior van sunthe Anthonyuscloster tho Albergen, heer Johan van Endoven, pather van Oldenzaell, heer Gheert van Eerden, pater thoe Weersselo, Johan van Bevervorden, Wolter van Covorden, Ghijse van denn Cloester, Hermen Droste, Johan Zandynck, Anthonyus Reygher unde voert mytten ghemeenen erfgenamen derselver marcken voerss. Desse voerss. erfgenamen hebben tzamelijck mytten holtrychter unnd mytten ghemeynen buyren van Manre eyn holtspraecke gheholden up Donredach nae daeghe des hyllighen bysschops unnd conffessors sunte Servatius unnd hebben umme sunderlinge nutticheyt unnd proffijt der marcken voerss. eendrechtlick myt ghueden voersynnynghe beraden, averdraghen unnd avergegheven unnd ingesat desse nabes. puncten unnd articulen, om die nae marcken-schedulenrecht unnde ghewonthe van desser tijt an onverbroickelijck tho holden.
1. Thenn ersten sall dye buyrrychter den buyren the tijde wyttygen den seckeren dach der holtspracke, updat sije hoeren heerschoppen den moeghen voert verkundyghen bij verloss oer stemme, welcke dach alle jaer wesen sall up Dyncxsdach na Servatius, indenn dat dye dach nyet vyerlich offte vasteldich sij, meer isset dan hyllychdach offte vasteldach, soe sall dye buyrrychter denn ersten Dynxdach achte daghen verder setten nae ghelegenheit. Weert saecke dat dye buyrrychter dat versumede, sal hije ghebrocken hebben eyn thonne beers.
2. Ithem nyemantz sall holt houwen upter marcktt bij ene[r] pene van twee olde schylden.
3. Ithem die eynen thoech houwet van enen boem, die s[a]ll eynen olden schylt verboert hebben. Unnd nyemant sall holt houwen upter marcket, tensij een erst gheweezen van den
holtrychter uund denn erffgenamen. Oick sullen dye erffgenamen uutphalen een stucke landes uuther7) ghemeynthen, daer men telghen up seyen sall omme die marcke dar jaerlicks mede tho verbeteren unnd thoe bepatten.
4. Ithem nyemant sall meer schape holden upter marcke dan die styghe met twen rammen, uuthghenamen dye lammer, die sije anvoeden hent sunthe Merthijn, unnd nyemanth sal ander schaepen inwaren dan op sijns selves messynghe, uuthgenamen twee hyllyghen schape, dye elck buyr bij sijnen bede holden sall, beholtlick oick den meyer twyntych schaepe meer dan eyn ander buyr, dye hem die erffgenamen nyet langher dan twelft jaer lanck na data desser zedulen geghunth hebben.
5. Ithem dye meyer mach myt den ghezwaren dye schaepen tellen in thegenwordicheit des holtrychters offte jemantzs anders van zijnentweghen vulmechtych, unnd sullen dye ghezwaren by oern ede wroeghen yn die bencke den holtrychter ende den erffgenamen, cleyn unnd groeth, die bruickes gewoerden zijnth, soe wall den holtrychter unnd die erffgenamen als dye bueren. Und wat schapen men vynth aver ghetalle, die sullen verbuirt sijn, by alsoe dat dye holtrychter hebben sall den derdendeell ennd die erffgenamen die twee andern delen unde die buyren sullen hebben eyn thonne beers.
6. Ithem die buren sollen oer broecken anders nerghens verdedynghen dan in dye buyrbencke voer den holtrychter unnd die erffgenamen, unde die holtrychter sal van ston[dt] an op tijden des holtgherychts mytte erffgenamen upstaen ennd penden.
7. Ithem van alle broecken, daer jemanth in muchthe vervallen, sall die holtrychter den derdendeell hebn, unnd dye twee ander delen halff die erffgenamen unnd halff die bueren, beholtlick dat van die schaepe uuithbesundert is.
8. Item soe langhe als die luede leven, die nue op data dusser sedulen coveners sijnth opter marcket, sal men sije umme Gods wyllen lijden, aver als sije versterven, dan sal men die huysse bynnen eyne maenth thijdes affbrecken unnd die buyren sullen nyemanth meer upter marcke lathen thymmern, offt die erffgenamen sullen sie daervoer penden tot oer selves wyllen.
9. Ithem oick en sollen die koveners nyet meer dan twie koene holden upter marckt myt twie kalver unnd twie [ol]te drie vercken.
10. Item offt die koveners voerss. desse gunst der erffgenamen, die hem ghudertyrlich umb Gods wyllen ergont is, in enyger maneren wolden verstolten, als dan van stondt an sollen sije die gunst verbuirth hebben unnd upbrecken.
Unnd omb dan dese puincten voerss. onverbroeckelick the holden unnd in weerden the hebben, (hebben) holtrychter, erffgenamen unnd buyren voerss. deser scedulen twie laten schrijven all eyns ludende, duersneden myth dusse woerden: Jesus Maria; van welchen die erffgenamen sullen hebben dye ene, ennd die buyren die ander. Dat althozamen is gheschyen als voerss. up dach unnd data, als in beghyn deser schedulen gheruert is.
Anno XXX des Vrijdages na onses Heren Hemmelvart heft Wyllem Hymvort, eyn geswaren buerrichter der marcke to Albergen myt sampt den gemenen bueren der marcke vorss. in die buerbencke gegaen unde eyn gerichte geheget na marckenrechte, coernoten Johan ten Velthave ende Gert Egbertynck, unde dar eyn gerichtlijck ordel laten vragen, ofte wye wer, die mer schape helde dan na inholt einer angenamen marckencedele, wat de verlaren unde gebraken solde hebben; welcke ordel bestadet an Henrick Nygboldyng, so he eyn van den oldeste bueren gewest is, unde bij vyer holtrichters tijden eyn geswaren der marcke vorss. gewest is, dar recht up to wijsen, heft Henrick vorss. sijn affstand mytten buren genamen, unde voer recht ingebracht: die averensche scape verlueslijch unde darto ene tunne byrs, allet tot behoeff des holtrichters unde der gemenen buren. Up welck vorss. ordel Johan Gerdyng ende Johan Loedewijch oer oeverensche schape to rechte geholden, dat selve de burrichter mytten buren oeren holtrichter angebracht, darup em bevalen, se die scape myt ordel unde rechte na older gewonten unde
inhold der marckencede(le), boven LX jaren oldt, antasten solden. Des hebben die buren des Saterdages na den Vrijdage vorss. weder in die burbencke eyn gerichte wo voer geheget na marckenrechte, unde wederom eyn ordel laten vragen, wes die holtrichter myt der pandtwerynge gewonnen unde die vors. Johan Gerdynge unde Johan Loedewijch verlaren solden hebben; welck vorss. ordel weder bestadet an Wygbolt vorss., darup he voer recht na older gewonte ingebracht, den holtrichter enen olden schylt mytten scape unde byer wo vorss. Up welck ordel vorss. allet onwederspraken so recht is gebleven, die vorss. bueren die schape vorss. myt rechte angetast wo vorss.; welke scape Johan Gerdynge unde Lodewijch hebben laten volgen. Do heft Hadewerdynck sijne scape to rechte geholden unde sijn wijff wapen geropen, warup die buerrichter myt sampt den buren vorss. up de marcke vorss. van stond an eyn gerichte geheget, unde eyn ordel laten vragen, wat die Hadewert vorss. myt der pandwerynge verlaren unde de holtrichter gewonnen solde hebben. Darup vor recht ingebracht, woe vorss. mytten olden scylt, scapen unde byer, welker allet vorgescreven myt bewyllynge der sementlijgen erffgenamen onwederropelijch oick bij vyer rentemeister tijden slandes van Twente levelijck unde eyndrechtich geholden is bys desen tijden to.
- Gratama, S. (1892). XX. Drie stukken betrekkelijk Overijselsche marken. OVR, Versl. en Meded., 2 (VI), 544-550.